अवचित पाहुणा 1-6 -- On C2 to upload

अवचित पाहुणा    { अपूर्ण }

     अवचित पाहुणा

        मी नाशिकला विभागीय आयुक्त म्हणून काम करीत असताना आमच्या घरात अवचित एक विचित्र पाहूणा आला. त्यावेळी आमच्या घरातली परिस्थिती धामधुमीची होती. माझी बदली पुणे येथे जमाबंदी आयुक्त पदावर होणार असे निश्चित ठरले होते. मात्र नाशिकच पद सोडण्यास काही अवकाश होता. मोठा मुलगा आदित्य याची इंजिनियरींगची  तिसऱ्या सत्राची परीक्षा दोन  दिवसावर आली होती. त्यामुळे तो व मी असे दोघेच घरात होतो. बरेचसे सामान देखील पुण्याला पाठवून झाले होते. 

      अशावेळी पेपरात एक बातमी वाचली. मालेगाव मध्ये एका माणसाला एक खूप मोठा मुंगुसासारखा दिसणारा पण बुटक्या पायांचा  प्राणी  मंद चालीने रस्त्यावरुन जाताना दिसला . त्याच्याशी बरीच झटापट करुन  त्या माणसाने हा प्राणी पकडला. त्याचा हेतू चांगला होता कारण हमरस्यावर वाहनांची रेलचाल असल्यामुळे कुठेतरी अपघातात हा प्राणी सापडून मरेल या भितीनेच त्याने पकडला होता. परंतू हा सुमारे आठ ते दहा फूट लांबीचा प्राणी पकडल्यानतर त्याचे काय करावे हे त्या माणसाला सुचेना म्हणून त्याने सदर प्राणी पोलिस चाैकीत नेऊन जमा केला. पोलिसांनी वन खात्याशी संपर्क साधला व हा प्राणी ताब्यात घेण्याबद्दल त्यांना विनंती केली. त्या दिवशी या प्राण्याचा मुक्काम पोलिस चौकीतच होता व दुसऱ्या दिवशीच पेपराला बातमी होती. बहूधा त्याचदिवशी वन खात्यामार्फत हा प्राणी हालवून नाशिकला नेला जाईल असेही पेपरातल्या बातमीत म्हटले होते. 

माझ्या नजरेसमोर असा प्रश्न उभा राहfला की नाशिकला तरी हा प्राणी कुठे आणून ठेवतील?  म्हणून मी वन खात्याच्या नाशिकच्या कन्झरव्हेटर यांच्याशी फोनवर बोलले.  श्री.शेख नावाचे अधिकारी कार्यालयात होते.  प्राण्याचा फोटो पेपरात होता त्यावरून तो प्राणी पेंगोलिन असावा असे आदित्यने सांगितले होते. मी शेखना विचारले हा प्राणी कोणता आहे? त्याला तुम्ही मालेगावहूनकधी व कसे आणणार ? ते म्हणाले दुपारी त्याला एखाद्या लाकडाच्या मोठया खोक्यात कोंबून घेऊन येणार व सायंकाळी सहा वाजेपर्यत तो नाशिकात दाखल होईल. पण सहा वाजता सर्व कार्यालये बंद होतात, तर त्याला कुठे ठेवणार? यावर श्री शेख यांनी अद्याप तसे काही ठरवले नाही असे सांगितले, मला पूर्वीच्या सिंह, मोर इत्यादी प्राण्यांना हाताळून झाल्याच्या अनुभवामुळे असे प्राणी ठेवण्याचा थोडाफार अनुभव होता. शिवाय वन्य प्राण्याच्या संरक्षण कमिटिवर आयुक्तच अध्यक्ष देखील असतात. म्हणून मी त्यांना सुचवले की, हा प्राणी तीन चार दिवस तुम्ही माझ्या घरात ठेऊ शकता. नंतर त्याची कुठे, कशी सोय लावायची ते ठरवून मग तुम्ही त्याला नेऊ शकता. एकंदरीत माझ्या बोलण्यावरून शेख यांनी सुटकेचा श्वास टाकला असावा असे मला वाटले. या पेंगोलिनच पुढे काय करायचे याबद्दल काही कार्यक्रम आखणे वन खात्याला सहज शक्य होते. फक्त त्या साठी तीन चार दिवस लागले असते व त्या काळात पेंगोलिनच काय करावे असा प्रश्न त्यांच्यासमोर उभा राहणार होता.  त्या ऐवजी नाशिक आयुक्तांच्या भल्या मोठ्या घरात या पेंगोलिनची सोय होऊ शकते म्हटल्यावर त्यांना बरे वाटले असावे. अशा तऱ्हेने त्यादिवशी संध्याकाळी सहाच्या सुमारास हा पेंगोलिन आमच्या घरी आला. 

शेख यांनी सांगितल्याप्रमाणेच  त्याला लाकडाच्या एका जंगी खोक्यात दाबून बसवले होते व त्यावर तारेची जाळी टाकून दोरखंडाने खोक्याला पक्के बांधून ठेवलेले होते. खोक्याच्या जवळ जाऊन दोरी सोडण्यासाठी देखील सोबत आणलेले कर्मचारी घाबरत होते. कारण हा प्राणी दिसायला विचित्र व भयानक दिसत होता. त्याच्या पाठीवर भरपूर मोठे खवले खवले होते. त्यामुळे त्याची भिती वाटायची. परंतु आदित्यने पुढाकार घेऊन त्या खोक्याचे दोरखंड सोडले व तारेची जाळी काढून टाकली. त्यानंतर पेंगोलिन हळूहळू आपण होऊन बाहेर आला. माझ्या मुलाच्या लक्षात आले की हा प्राणी तसा घाबरट आणि माणसाला कुठलीही इजा न करणारा आहे. त्याच्या जवळ जाऊन त्याला हात लावायचा किंवा धरण्याचा प्रयत्न केला तर तो चटकन आपले तोंड मानेत खुपसुन संपूर्ण शरीराचे वेटोळे करून घेत असे ! जसा पावसाळ्यात निघणारा पैसा किडा हात लावल्यावर शरीराचे वेटोळे करतो त्याचप्रमाणे. एकदा त्याने अशाप्रकारे स्वतःला तोंडाभोवती गुंडाळून घेतले की ती गुंडाळी सोडविणे सहज शक्य होत नाही. वजनाला तो खूपच जड होता. तरीही त्याने स्वतःची गुंडाळी केली असेल तेंव्हा त्याला एका जागेवरून दुसऱ्या जागेवर उचलून नेणे सोपे आहे असे आदित्यच्या लक्षात आले. वन खात्याचे कर्मचारी निघून गेले. पण माझ्या घरातल्या शिपायांनाही सुरवातीला या प्राण्याची भिती वाटायची. आदित्यने मात्र त्याला उचलून मांडीवर, कडेवर घेतले. मीही घेतले. पण शिपाई मात्र लांबच थांबले.

थोडया वेळाने प्रश्न पडला की याला खायला काय द्यावे. त्याच्यासमोर ताटलीत पाणी घालून ठेवले तर तो थोडेफार पाणी चाटत असे. या प्राण्याला खायला काय द्यावे व त्याच्या सवयी काय आहेत यासाठी इंटरनेटवर या प्राण्याची माहिती काढायला आदित्यने त्याच्या पुण्याच्या मित्राला सांगितले होते. त्याप्रमाणे सुमारे दोन तासांनी इंटरनेटवर या प्राण्याची माहिती आली. तसेच आमच्या घरातील एनसायक्लोपीडिया वरून या प्राण्याची बरीच माहिती घेतली होती. म्हणून त्याला पेंगोलिन म्हणतात हे कळले. तसेच याची एक आवडती सवय म्हणजे माती उकरून जमिनीत खड्डा करून बसून रहाणे ही आहे. स्वतःचे खाद्य तो स्वतः बागेमध्ये शोधतो व किडे, मुंग्या खातो असे वर्णन पुस्तकात होते. आम्ही त्याला खाण्यासाठी गाजर, टोमॅटो यासारख्या फळभाज्या, पोळ्यांचे तुकडे, भात देऊन पाहिले. त्यांना त्याने तोंडही लावले नाही. त्यानंतर आदित्यने बागेत जाऊन कांही गांडूळ पकडून आणले व त्याला खायला देण्याचा प्रयत्न केला. ज्याठिकाणी मुंग्यांची भली मोठी रांग होती तिथे त्याला नेऊन सोडले. तरीही तो काही खाईना. बागेतील एका पडक्या झाडाच्या बुंध्यावर वाळव्या होत्या. त्या दाखवल्या तरीही खाईना. रात्री त्याला फिरायला न्यायचे म्हणून गोल्फक्लब मैदानात आम्ही त्याला घेऊन गेलो. तो अतिशय हळू चालत असल्याने त्याला दोरीने वगैरे बांधावे लागत नव्हते. परंतु त्याला चालवत नेतांना इतर लोकांचे कुतूहूल मात्र जागृत होत असे. गोल्फक्लब मैदानात रात्री फिरायला येणाऱ्या लोकांची गर्दी त्याच्या भोवती जमली. त्या गर्दीला तो बिचकू लागला. लोक त्याच्याकडे बघत आणि किती भयानक असेल, तो काय काय करतो याच्याबद्दल कल्पनेनेच एकमेकांना सांगत. तो प्रकार फार गमतीदार वाटला.

मग आदित्यने त्याला कडेवर उचलून घरी आणले. त्यावेळेस आमच्या घरात कडब्याच्या भरपूर पेंढया खत म्हणून वापरण्यासाठी आणून ठेवलेल्या होत्या. ह्या पेंगोलिनला उकराउकरीची सवय आहे हे लक्षांत घेऊन पेंढयांचा एक भरपूर मोठा ढीग आतल्या बंदिस्त अंगणात टाकून ठेवला. त्यात मान खूपसून घेऊन व आपल्या अवाढव्य शरीराच्या मदतीने पेंढ्यांचे गठ्ठे इकडून तिकडे उलथे पालथे करून पसरून टाकत त्याने रात्र घालवली. दुसऱ्या दिवसापासून त्याला तरतरी येवून त्याने पळापळीला सुरवात केली. तो भिंतीवर चढण्याचा प्रयत्न करीत असे. त्यासाठी त्याचे पुढचे दोन पाय फारसे उपयोगी पडत नसत परंतु निमुळते तोंड व दांत यांच्या सहाय्याने तो वस्तू धरत असे. तसेच त्याच्या शेपटीत व मागच्या पायांत भरपूर जोर होता. शेपटीच्या आधारे तो पकड मजबूत करीत असे. आमच्या घरातील सुमारे पंधरा फूट उंच भिंत चढून तो कौलावर जायचा प्रयत्न करू लागला. पण भिंत आणि कौल यामध्ये खूप मोकळे अंतर होते.